के जनावरहरूमा पनि प्राण हुन्छ? बाइबलीय 'नेफेश' र 'रुवाक' को गहिरो रहस्य

 

हामीमध्ये धेरैले आफ्नो घरपालुवा कुकुर वा बिरालोको आँखामा गहिरिएर हेर्दा एउटा अनाम सम्बन्ध महसुस गरेका छौँ। त्यो मौनतामा पनि एउटा यस्तो भाषा हुन्छ, जसले हामीलाई तिनीहरूको भौतिक शरीरभन्दा पर केही जीवित र चेतनशील तत्व छ भन्ने आभास गराउँछ। प्रकृतिको काखमा चराचुरुङ्गीहरूको मधुर स्वर सुन्दा वा जङ्गली जनावरहरूको स्वभावलाई नियाल्दा एउटा गम्भीर प्रश्नले हाम्रो मस्तिष्कमा डेरा जमाउँछ: के जनावरहरूमा पनि प्राण वा आत्मा हुन्छ? आधुनिक विज्ञान र भौतिकवादी समाजले जनावरहरूलाई केवल स्नायु प्रणाली, जैविक संयन्त्र (Biological Mechanism), र हर्मोनको खेलको रूपमा मात्र हेर्न रुचाउँछ। तिनीहरूका लागि जनावर केवल एउटा यस्तो यन्त्र हो जसले भोक, डर र प्रजनन्‌को आधारमा प्रतिक्रिया जनाउँछ। तर के बाइबलले पनि तिनीहरूलाई त्यसरी नै निर्जीव र आत्माविहीन वस्तुको रूपमा हेर्छ त?

एक वरिष्ठ बाइबल शास्त्री र कथाकारको रूपमा, म तपाईंलाई यो रहस्यको गहिराइमा लैजान चाहन्छु। यो केवल एउटा दार्शनिक बहस मात्र होइन, बरु सृष्टिकर्ता र उहाँको सृष्टिको बीचमा रहेको अटुट सम्बन्धको एउटा कडी हो। उत्पत्तिदेखि उपदेशकसम्मको यात्रा गर्दा हामीले के पाउँछौं भने, परमेश्वरको पवित्र वचनले जनावरहरूलाई केवल 'मासु' वा 'साधन' को रूपमा मात्र चित्रण गरेको छैन। बरु, तिनीहरूभित्र एउटा यस्तो दिव्य 'हस्ताक्षर' छ, जसले तिनीहरूलाई सृष्टिकर्ताको महिमा प्रकट गर्ने जीवित पात्र बनाउँछ। आउनुहोस्, हामी हिब्रू भाषाहरूको शब्दार्थ र बाइबलीय पदहरूको प्रकाशमा यो महान् रहस्यलाई उजिल्याउनेछौं।

२. सृष्टिको सुरुवात र 'नेफेश' (Nephesh) को रहस्य

बाइबलीय ईश्वरीय सत्यको जरा पत्ता लगाउन हामीले सृष्टिको आदि पुस्तक, उत्पत्तिको पानाहरू पल्टाउनुपर्छ। उत्पत्तिको दोस्रो अध्यायमा एउटा यस्तो पवित्र र शान्त क्षणको वर्णन गरिएको छ, जहाँ सृष्टिकर्ताले शून्यताको बीचमा जीवनको बीउ रोप्नुभयो। उत्पत्ति २:७ मा लेखिएको छ कि परमेश्वरले मानिसलाई भूमिको माटोबाट बनाउनुभयो र उसको नाकमा जीवनको सास फुकिदिनुभयो, अनि मानिस एउटा "जीवित प्राणी" बन्यो। यहाँ 'जीवित प्राणी' को लागि प्रयोग गरिएको मूल हिब्रू शब्द 'नेफेश' (Nephesh) हो।

धेरै विश्वासीहरूका लागि यो एउटा आश्चर्यजनक सत्य हुन सक्छ कि जब हामी उत्पत्ति २:१९ मा पुग्छौं, त्यहाँ परमेश्वरले मैदानका सबै पशुहरू र आकाशका सबै चराचुरुङ्गीहरूलाई पनि 'माटोबाटै' बनाउनुभएको कुरा उल्लेख छ। अझ अचम्मको कुरा त के छ भने, मानिसलाई 'जीवित प्राणी' भन्नका लागि जुन 'नेफेश' शब्द प्रयोग गरिएको थियो, त्यही शब्द ती जनावरहरूको सन्दर्भमा पनि प्रयोग गरिएको छ। यसको अर्थ के हो भने, बाइबलको मौलिक भाषामा मानिस र जनावर दुवैलाई 'जीवित प्राण' वा 'जीवित आत्मा' को रूपमा स्वीकार गरिएको छ।

यो भाषिक समानताले एउटा ठूलो सत्यलाई उजागर गर्छ: जनावरहरू केवल हड्डी, छाला र रगतले बनेका जैविक संरचनाहरू मात्र होइनन्। तिनीहरू पनि 'नेफेश' हुन्, जसलाई परमेश्वरको जीवनदायी उपस्थिति र शक्तिले जीवन्त बनाएको छ। यहाँ एउटा गहिरो "सो वट" (So What?) तह छ—यदि परमेश्वरले दुवैको लागि एउटै शब्द प्रयोग गर्नुभयो भने, यसको अर्थ जनावरहरूमा पनि महसुस गर्ने, इच्छा गर्ने र आफ्नै प्रकारको चेतना बोक्ने क्षमता छ। पवित्र आत्माले प्रत्येक प्राणीलाई उहाँको सृष्टिको सन्तुलन र महिमाका लागि एउटा अद्वितीय 'नेफेश' दिनुभएको छ। एउटा कुकुरको स्वभाव अर्कोभन्दा फरक हुनु, वा एउटा चराको गीत अर्कोको भन्दा भिन्न हुनु कुनै संयोग होइन, बरु यो पवित्र आत्माले प्रत्येक प्राणीलाई प्रदान गर्नुभएको छुट्टाछुट्टै र अद्वितीय प्राणको अभिव्यक्ति हो।

३. रगत र प्राण: लेवीको पुस्तकको गहिरो सत्य

जनावरहरूमा प्राण हुन्छ भन्ने कुरालाई अझ स्पष्ट र आधिकारिक बनाउन हामीले लेवीको पुस्तकमा रहेका रगतसम्बन्धी नियमहरूलाई बुझ्न जरुरी छ। लेवी १७:१०-१४ मा परमेश्वरले रगत खानुलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुभएको छ। आधुनिक विज्ञानले रगतलाई केवल रातो रक्तकोषिका र प्लाज्माको मिश्रणको रूपमा हेर्छ, तर बाइबलले यसलाई एउटा 'दिव्य रहस्य' को रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। परमेश्वर भन्नुहुन्छ, "किनकि शरीरको प्राण रगतमा हुन्छ।"

यहाँ 'प्राण' को लागि फेरि पनि 'नेफेश' शब्द नै प्रयोग गरिएको छ। यसको अर्थ जनावरको प्राणको निवासस्थान उसको रगत हो। जब एउटा जनावरको शरीरबाट रगत बग्छ, उसको प्राणले शरीर छोड्छ। बाइबलले यो स्पष्ट पार्छ कि रगत केवल एउटा तरल पदार्थ मात्र होइन, तर यो प्राणको भौतिक वाहक हो। यदि जनावरहरूमा प्राण हुँदैनथ्यो भने, परमेश्वरले मानिसको पापको प्रायश्चितका लागि जनावरको रगतलाई वेदीमा कहिल्यै स्वीकार गर्नुहुने थिएन। "जीवनको साटो जीवन" को ईश्वरीय सिद्धान्तअनुसार, एउटा प्राणको साटो अर्को प्राणको बलिदान हुनुपर्छ।

विचार गर्नुहोस्, यदि जनावर केवल एउटा प्राणविहीन 'मेसिन' हुन्थ्यो भने, त्यसको रगतमा कुनै आध्यात्मिक मूल्य हुने थिएन। तर परमेश्वरले जनावरको रगतलाई यति धेरै पवित्रता र महत्त्व दिनुभयो कि त्यसलाई पापको प्रायश्चितको साधन बनाउनुभयो। यसले प्रमाणित गर्छ कि जनावरहरू दिव्य जीवन बोक्ने पवित्र पात्रहरू हुन्। तिनीहरूको जीवनको मूल्य सृष्टिकर्ताको नजरमा यति उच्च छ कि उहाँले तिनीहरूलाई आफ्नो न्याय र अनुग्रहको योजनामा समावेश गर्नुभयो। यो सत्यले आधुनिक समाजको त्यो धारणालाई कडा चुनौती दिन्छ, जसले जनावरहरूलाई केवल उपभोग्य वस्तुको रूपमा मात्र हेर्दछ।

४. जलप्रलय र जीवनको सास (Nismat Ruwak Khaim)

नोआको जहाजको ऐतिहासिक विवरण केवल एउटा उद्धारको कथा मात्र होइन, बरु यो सबै श्वास फेर्ने प्राणीहरूप्रति परमेश्वरको करुणाको एउटा विशाल प्रमाण हो। जलप्रलयको समयमा जब परमेश्वरले न्यायको घोषणा गर्नुभयो, उहाँले भन्नुभयो कि उहाँले आकाशमुनिका ती सबै प्राणीहरूलाई नष्ट गर्नुहुनेछ जसमा "जीवनको सास" छ (उत्पत्ति ६:१७)।

यहाँ अझै गहिरो र रहस्यमय हिब्रू शब्दावली लुकेको छ। उत्पत्ति ७:२२ मा प्रयोग गरिएको शब्द 'निस्मत रुवाक खाइम' (Nismat Ruwak Khaim) हो, जसको शाब्दिक अर्थ हुन्छ— "जीवनको आत्माको श्वास"। यो साधारण अक्सिजन वा वायु मात्र होइन। यो त सिधै पवित्र आत्माबाट निस्केको त्यो दिव्य ऊर्जा हो, जसले माटोको थुप्रोलाई जीवित बनाउँछ।

जब जलप्रलय आयो, परमेश्वरले ती सबै प्राणीहरूको नाकबाट यो 'जीवनको आत्माको श्वास' निकालिदिनुभयो जो जहाजभन्दा बाहिर थिए। फलस्वरूप, तिनीहरू माटोमै फर्के। तर जहाजभित्र रहेका जनावरहरूलाई उहाँले आफ्नो आत्माद्वारा सुरक्षित राख्नुभयो। यसले के देखाउँछ भने, केवल मानिस मात्र होइन, तर स-साना घस्रने जन्तुदेखि ठूला पशुहरूसम्म सबैको जीवनको स्रोत एउटै 'पवित्र आत्मा' हुनुहुन्छ। ती जनावरहरूलाई केवल एउटा प्रजाति बचाउनका लागि मात्र जहाजमा राखिएको थिएन; बरु तिनीहरू परमेश्वरको जीवनदायी आत्माको संरक्षणमा एउटा नयाँ युगको सुरुवातका लागि चुनिएका 'प्राणहरू' थिए। यसले सृष्टिको निरन्तरताप्रतिको परमेश्वरको प्रतिज्ञा र उहाँको करुणालाई प्रकट गर्दछ।

५. उपदेशकको दर्शन: आत्मा कता जान्छ?

बाइबलका सबैभन्दा बुद्धिमान राजा सुलेमानले आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा सृष्टिको चक्रलाई गहिरोसँग अवलोकन गरे। उनले उपदेशकको पुस्तकमा एउटा यस्तो प्रश्न उठाएका छन्, जसले धेरैलाई अलमलमा पार्न सक्छ। उपदेशक ३:१९-२१ मा सुलेमानले लेखेका छन् कि मानिस र पशु दुवैको एउटै नियति छ—दुवैको श्वास एउटै छ र दुवै माटोबाट आएका हुन्।

तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा पद २१ मा छ, जहाँ सुलेमानले सोध्छन्, "मानिसको आत्मा माथि जान्छ र पशुको आत्मा तल पृथ्वीमा जान्छ भनी कसलाई थाहा छ?" यहाँ सुलेमानले मूल हिब्रू शब्द 'रुवाक' (Ruwak) प्रयोग गरेका छन्, जसको अर्थ 'आत्मा' वा 'प्राण' हुन्छ। कतिपयले यो पदलाई जनावरमा आत्मा हुँदैन भन्ने अर्थमा गलत व्याख्या गर्छन्। तर वास्तवमा, सुलेमानले यहाँ जनावरमा आत्मा (Ruwak) हुन्छ भन्ने तथ्यलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गरेका छन्। उनले त केवल त्यो आत्माको 'गन्तव्य' को बारेमा मात्र प्रश्न गरिरहेका छन्।

सुलेमानको तर्क यो हो कि मानवीय सीमित ज्ञानले मृत्युपछिको गन्तव्यलाई प्रत्यक्ष देख्न सक्दैन। तर उनले यो कुरामा कुनै शङ्का गरेका छैनन् कि परमेश्वरले जसरी मानिसलाई एउटा आत्मिक तत्व दिनुभएको छ, त्यसरी नै जनावरहरूलाई पनि 'रुवाक' ले जीवित राख्नुभएको छ। बाइबलले जनावरहरूको आत्मिक अस्तित्वलाई लुकाएको छैन, बरु यसलाई सृष्टिकर्ताको महान् र रहस्यमय योजनाको एउटा हिस्सा बनाएको छ। यसले हामीलाई यो सिकाउँछ कि जनावरको मृत्यु केवल एउटा जैविक प्रक्रियाको अन्त्य मात्र होइन, बरु यो सृष्टिकर्ताको हातमा एउटा 'प्राण' को फिर्ती हो।

६. मुख्य बाइबल पदहरू र व्याख्या (Key Bible Verses and Exegesis)

यस ईश्वरीय शिक्षालाई अझ दृढ बनाउन, आउनुहोस् हामी केही मुख्य पदहरूको शास्त्रीय विश्लेषण गरौं:

• उत्पत्ति २:७ र २:१९: यहाँ मानिस र जनावर दुवैलाई 'नेफेश' (Nephesh) भनिएको छ। यसको अर्थ दुवैलाई परमेश्वरले 'जीवित प्राण' को रूपमा सृष्टि गर्नुभयो। मानिस र पशुबीचको भिन्नता उनीहरूको 'स्तर' मा होला, तर उनीहरूको 'अस्तित्वको आधार' अर्थात् प्राणमा भने समानता छ।
• लेवी १७:११: "शरीरको प्राण रगतमा हुन्छ।" यो पदले आधुनिक 'मेकानिकल' दृष्टिकोणलाई ध्वस्त पारिदिन्छ। यसले भन्छ कि रगत केवल तरल पदार्थ होइन, तर यो प्राणको भौतिक घर हो। यदि जनावरमा प्राण हुँदैनथ्यो भने, रगतको बलिदानको कुनै अर्थ रहने थिएन।
• उत्पत्ति ७:२२: यहाँ प्रयोग गरिएको 'निस्मत रुवाक खाइम' शब्दले यो पुष्टि गर्छ कि सबै प्राणीको प्राणको स्रोत 'पवित्र आत्मा' हुनुहुन्छ। जनावरहरूको श्वास केवल प्राकृतिक हावा होइन, तर यो सृष्टिकर्ताबाट आएको दिव्य ऊर्जा हो।
• उपदेशक ३:२१: सुलेमानले मानिस र पशु दुवैका लागि 'रुवाक' (Ruwak) शब्द प्रयोग गरेर तिनीहरूको आत्मिक अस्तित्वलाई प्रमाणित गरेका छन्। उनले जनावरमा आत्मा हुन्छ भन्ने कुरालाई नकारेनन्, बरु त्यो आत्माको रहस्यमय यात्राको बारेमा मात्र चर्चा गरे।

यी पदहरूले सामूहिक रूपमा यो कुरा प्रमाणित गर्छन् कि जनावरहरू सृष्टिकर्ताका अनमोल रचना हुन्, जसभित्र उहाँको आफ्नै सास र प्राण छ।

७. आजको लागि व्यावहारिक पाठ र शिक्षा

जब हामी यो सत्यलाई आत्मसात गर्छौं कि जनावरहरूमा पनि सृष्टिकर्ताको श्वास र प्राण छ, तब हाम्रो जीवनमा एउटा ठूलो नैतिक र आध्यात्मिक परिवर्तन आउनुपर्छ। यो शिक्षा केवल जानकारीको लागि मात्र होइन, तर यसले हाम्रो दैनिक जीवनमा प्रभाव पार्नुपर्छ।

पहिलो कुरा, यसले हामीलाई हाम्रा घरपालुवा जनावरहरूप्रति थप करुणावान् हुन सिकाउँछ। तिनीहरू हाम्रा सेवक वा मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, बरु तिनीहरू सृष्टिकर्ताको "हस्ताक्षर" बोक्ने प्राणीहरू हुन्। यदि परमेश्वरले तिनीहरूलाई एउटा अद्वितीय स्वभाव र प्राण दिनुभएको छ भने, हामीले तिनीहरूलाई आदरका साथ व्यवहार गर्नुपर्छ।

दोस्रो, यसले हामीलाई प्रकृतिको संरक्षण र व्यवस्थापन (Stewardship) तर्फ डोर्‍याउँछ। एउटा चराको गीतमा होस् वा एउटा जङ्गली जनावरको चालमा, हामीले परमेश्वरको पवित्र आत्माको कार्यलाई देख्न सक्नुपर्छ। जब हामी प्रकृतिलाई नष्ट गर्छौं वा जनावरहरूलाई अनावश्यक पीडा दिन्छौं, हामीले वास्तवमा सृष्टिकर्ताको प्राण बोकेका प्राणीहरूको अपमान गरिरहेका हुन्छौं। यो सत्यले परमेश्वरको पवित्रता र उहाँको सृष्टिको सन्तुलनप्रति हाम्रो सम्मान बढाउँछ। हामीले सृष्टिलाई केवल आफ्नो स्वार्थका लागि मात्र होइन, तर सृष्टिकर्ताको महिमा प्रकट गर्ने ऐनाको रूपमा हेर्नुपर्छ।

८. निष्कर्ष: सृष्टिकर्ताको महिमा

माटोको स्वरूपदेखि पवित्र आत्माको श्वाससम्मको यो अध्ययनले हामीलाई एउटै परम सत्यमा ल्याएर पुर्‍याउँछ: हाम्रा सृष्टिकर्ता कति महान् र उहाँको प्रेम कति व्यापक छ! उहाँले केवल मानिसलाई मात्र होइन, तर आफ्नो सृष्टिको हरेक कणाकण र हरेक जीवित प्राणीमा आफ्नो छाप छोड्नुभएको छ। जनावरहरू केवल प्राकृतिक संयोगका उपज होइनन्; तिनीहरू त प्राण र आत्माले भरिएका दिव्य रचनाहरू हुन्, जसलाई पवित्र आत्माले नै जीवन दिनुभएको छ।

बाइबलले एउटा यस्तो समयको बारेमा पनि बताउँछ— "नयाँ स्वर्ग र नयाँ पृथ्वी"—जहाँ सम्पूर्ण सृष्टि श्रापबाट मुक्त हुनेछ। त्यसबेला यी प्राणीहरूले पनि उहाँको महिमामा कति ठूलो आनन्द मनाउनेछन्, त्यो हाम्रो कल्पनाभन्दा परको कुरा हो। यो सत्यले हामीलाई सृष्टिकर्ताको अझ नजिक ल्याउँछ र प्रकृतिको हरेक धड्कनमा उहाँको आवाज सुन्न सिकाउँछ।

यदि आजको यस गहिरो बाइबलीय अध्ययनले तपाईंको हृदयलाई स्पर्श गरेको छ र तपाईंले परमेश्वरको सृष्टिको गहिराइलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट बुझ्नुभएको छ भने, टिप्पणी (comment) मा "AMEN" लेख्नुहोस्। सृष्टिकर्ताको अतुलनीय प्रेम उहाँको हरेक सृष्टिमा सदा प्रतिबिम्बित भइरहोस्।

प्रभु येशू ख्रीष्टको अनुग्रह, प्रेम र पवित्र आत्माको सहभागिता तपाईंहरू सबैको साथमा सधैँभरि रहिरहोस्। आमेन।